Dajana Milovanov: RITUAL I LIKANTROPIJA

(Aleho Karpentijer, Kraljevstvo ovog sveta, prevela Ksenija Šulović, Dereta, Beograd, 2016)

 

Rezultat slika za Aleho Karpentijer            Aleho Karpentijer se neposredno pre početka Drugog svetskog rata vratio iz Francuske na Kubu, i uz posetu Haitiju 1943. godine, ova dva putovanja su ključno odredila Kraljevstvo ovog sveta kao pokušaj da se ocrtaju implikacije nezapadne, neevropske mitologije u književnosti Srednje i Južne Amerike. Mnogi elementi Karpentijerove poetike bitno će uticati na razvoj magičnog realizma, ali srpskom čitaocu je umnogome otežano razumevanje konteksta u kojem  delo nastaje ne samo zbog nesrodnosti haićanske vudu religije i kulture sa evropskom mitologijom, već i usled niza istorijskih okolnosti na Haitiju bez čijeg poznavanja nije moguće čitati ovaj roman.

            Upravo zbog čitavog spektra referenci iz kolonijalne istorije Kariba u 18. i 19. veku, iznenađuje nepostojanje predgovora ili pogovora koji bi donekle pojasnio vrlo složenu mrežu aluzija na magijsku praksu karipskih robova, haićansku revoluciju i legende koje su opstale u kolektivnoj imaginaciji sve do Karpentijerovog vremena. Delu prethodi autorov predgovor, često čitan kao manifest postupka nazvanog lo real maravilloso (magična stvarnost), ali u njemu je akcenat na osnovnim elementima teksta i cilju književne obrade karipske mitologije, a ne na preciznom razlikovanju istorijske građe i vudu prakse od autorovih intervencija i prepoznavanja „čudesnog u realnom”. Karpentijer nedvosmisleno ovim delom pokušava da odgovori na pariski nadrealizam koji smatra veštačkom indukcijom čudesnog spram još uvek žive magijske prakse u prekookeanskim zemljama, ali i u velikoj meri nastoji da odredi mesto haićanskoj revoluciji u kontekstu svetskih istorijskih tokova i književnosti inspirisane sličnih događajima u Evropi (pre svega Francuskom buržoaskom revolucijom). Ipak, status i značaj Kraljevstva ovog sveta za latinoameričke književnosti nije lako razumeti iz evropske perspektive, a posebno ne s obzirom na kulturološku i hronološku udaljenost, te je nezanemarljiv propust objaviti ovakvo delo bez elementarnih pojašnjenja koja će omogućiti veću prohodnost teksta. Pobuna robova na Haitiju i godine ispunjene masovnim masakriranjem, žutom groznicom, iseljavanjem francuskog stanovništva, ustancima robova i uspostavljanje nove diktature Henrija Kristofa samo su neke od glavnih uporišta Karpentijeru za ispisivanje jedne zvanične, i druge paralelne, čudesne istorije. U tom smislu je ovaj roman posebno interesantno čitati kao naratološki eksperiment. Tamo gde naratološka istraživanja uče da junak, a potom i čitalac, pred tačkama bifurkacije u tekstu moraju da se odluče za jedan put koji dalje usmerava narativni tok, Karpentijer smešta centralnu tačku neodređenosti – da li je Makandal, vođa pobunjenih robova, zaista izbegao smrt na lomači, ostavši u kraljevstvu ovoga sveta, ili je istinitija verzija u kojoj vojnici guraju vođinu glavu u plamenove, gušeći mu krike? Prvo objašnjenje je verzija koja će pokrenuti i održati kolektivnu imaginaciju hiljada potlačenih, druga je zvanična i verovatnija, ali pitanje koje Karpentijer postavlja nije u vezi sa tim šta se zaista moglo dogoditi – ključno je šta se dogodilo u pojedinačnim interpretacijama ovog događaja, i na koji način je sukobilo kartezijanski razum sa logikom rituala i magije. Stoga, obe verzije opstaju u tekstu kao ravnopravne, posebno s obzirom na niz promena u pripovedačkoj perspektivi: u više navrata se stiče utisak da narator preuzima perspektivu robova („Šta su belci znali o crncima?”), uprkos tome što daje i logična, nefantastična objašnjenja događaja, poput pomenutog gušenja Makandala u vatri.

            Glavnu okosnicu dela čini niz metamorfoza, fantastičnih i istorijskih: roman prati smenu diktatora tokom pobune robova, odnosno pojavne oblike jednog suštinski nasilnog poretka koji ne zavisi od toga da li će tlačitelj biti kolonizator ili diktator-starosedelac, dok alternativni, magijski narativni tok nizom fantastičnih metamorfoza u razne životinje održava predstavu o kraljevstvu ovog sveta, odnosno o nastavku života svih ugnjetavanih. Kulturološki sukob oličen je u Paulini Bonaparte, kasnije Borgeze, koja je posetila Karibe u vreme žute groznice i, nakon muževljeve smrti, iz straha se posvetila domorodačkim vudu verovanjima, simbolično se izmestivši iz povlašćene pozicije u suprotnu, pod kontrolom nepredvidivih sila tuđe kulture i religije. Ritual je najvažniji oblik magijske prakse i podrazumeva niz simboličnih gestova manje ili više prozirnih u narativnom tkivu. Karpentijer je mnogobrojne elemente verovanja strukturirao po principu ogledala, a najočiglednija je veza između ritualnih bubnjeva i gromova kao božanskog bubnja, zazidavanja leša Henrija Kristofa i Kanovine skulpture Pauline Borgeze ili Makandalovih metamorfoza i Ti Noelovog pretvaranja u supa. Posredstvom ovakvog udvajanja, ocrtani su obrisi mistične magije koja u trenucima najbrutalnije torture (spaljivanja, batinanje, puštanje pasa na ranjene robove) održava privid unutrašnjeg mira („Gospodari su pogledom ispitivali lica svojih robova. Međutim, crnci su izražavali prkosnu ravnodušnost”), a kulminiraju u sveprisutnoj simbolici ruševina kao potencijalno novih mesta za život. Ti Noel, oslobođeni rob, useljava se u kuću nekadašnjeg gospodara, odnosno doslovce se vraća ruševinama starog poretka i na njima gradi temelj novog. Iako je bio „telo od mesa kojem ističe rok”, nije postao telo u kamenu, već je tragom legende o Makandalu počeo svoj put preobražaja, odnosno, prema mnogim kritičarima, započeo je ciklus Čoveka u Istoriji koja se uvek dešava u kraljevstvima ovoga sveta.

            Uprkos manifestnom odricanju od nasleđa evropske kulture i preispitivanju njenih obrazaca (primera radi, jedno od poglavlja se zove Minosova i Pasifajina kći), postoje brojne intertekstualne veze, i to pre svega sa francuskom književnošću, a najeksplicitnije su citati preuzeti iz Rasinovih tragedija. Oni stvaraju komičnu zabunu, sličnu Njegoševim opisima mletačkog pozorišta u Gorskom vijencu – naime, glumica Floridor deklamuje opis zločina u koje crnačko stanovništvo doslovce veruje. Ovo je posebno upadljivo s obzirom na stepen imaginacije i neverovatnog koji pokreće crne robove, odnosno na potpun izostanak otklona od teksta: snaga njihovih predanja je u doslovnom, bukvalnom čitanju i u nedostatku bilo kakve simbolizacije. Stara Makandalova pesma koju Ti Noel recituje: „Santijago, ja sam sin rata: / Santijago, / Zar ne vidiš da sam sin rata?” najjezgrovitije sumira travestiju hrišćanstva na kojoj počiva osnovni kulturološki sukob: za robove ne postoji ono što se ne vidi, te je u tome primarni razlog drugačijeg pogleda na francusko i na domaće ropstvo.  Na taj način je potrebno i čitati ovo delo koje na mahove može zvučati naivno iz perspektive evropskog romana 20. veka: Karpentijer testira čitaočevu sposobnost da poveruje u tekst, da se nosi sa spletom događaja koji izmiču prostoj kauzalnosti i zahtevaju uživljavanje u kreolsku logiku i kulturu. Stoga, i čitalac mora biti likantrop, odnosno oboleti od čudesnog koje preispituje kartezijanske koncepte istorije i zasniva latinoameričku književnu tradiciju magijskog, koja će najpoznatiji oblik zadobiti u Markesovom romanu Sto godina samoće.

            Haićanski Isus, Makandal, generiše čitavu usmenu, apokrifnu legendu koja će pokrenuti niz pobuna i održati jedinstvo čak i nakon ponovljene diktature, dok će se Karpentijer Kraljevstvom ovog sveta suprotstaviti kulturnoj kolonijalizaciji i započeti plodnu književnu tradiciju nastalu hibridizacijom iskustava latinoameričkih pisaca u Parizu i izvorne, žive mitologije domorodačkih naroda.

Ostavite odgovor

Vaša adresa e-pošte neće biti objavljena. Neophodna polja su označena *